"Lepsze sto druhów niźli sto rubli w kalecie" (rosyjskie)
Gości on-line: 22    
 
  19 października 2017 - wschód: 7:10, zachód: 17:44
  Imieniny obchodzą: Piotr, Michał, Ziemowit
pokaż wszystkie

Spotkania z Klio ... czyli dzieje oświęcimskiego szkolnictwa podstawowego

06.09.2005

 

 

Najstarsze zachowane dokumenty dotyczące szkolnictwa w naszym mieście pochodzą z 2 poł. XIX wieku. Są to: "Kronika szkoły męskiej z lat 1869-1937" i "Historia Szkoły żeńskiej z lat 1869-1915", pieczołowicie przechowywane w Miejskim Gimnazjum nr 2 i Szkole Podstawowej nr 1, oraz znajdujące się w Archiwum Państwowym w Oświęcimiu "Akta miasta Oświęcimia z lat 1807-1944".

Polska była wówczas pod zaborami, ale dzięki przemianom politycznym w Austrii nastąpił na naszym terenie znaczny rozwój oświaty. Podstawę autonomii szkolnej stanowiła ustawa z 1867 roku "O narodowym języku nauczania w szkołach ludowych i średnich" oraz zatwierdzony w tym samym roku, statut Rady Szkolnej Krajowej.

Termin "szkoła" kojarzy się nie tylko z instytucją, ale także z budynkiem. Pierwszą, w takim właśnie znaczeniu szkołę, wzniesiono w latach 1839-1840 przy kościele parafialnym dla istniejącej już wcześniej 2-klasowej szkoły elementarnej. W latach 60- tych XIX wieku doszło do pierwszych udokumentowanych w źródłach reorganizacji oświęcimskiego szkolnictwa.

W związku ze wzrostem liczby uczniów, w latach 1872-1873 wzniesiono nowy budynek szkolny na placu szpitalnym przy kościele parafialnym. Jeszcze przed ukończeniem budowy rada miasta uchwaliła utworzenie osobnej szkoły dla dziewcząt. Do tej pory dziewczęta uczyły się razem z chłopcami. Ostatecznie w roku 1875 roku tutejsza szkoła została rozdzielona i przekształcona na 4-klasową męską i 4-klasową żeńską. Oczywiście w dalszym ciągu obie szkoły miały ze sobą wiele wspólnego: przede wszystkim budynki szkolne, pomoce naukowe, uroczystości szkolne, wzorowych uczniów nadal aż do 1909 roku wpisywano do jednej "złotej księgi". Po pożarze miasta w 1881 roku, w którym ucierpiały także budynki szkolne, większy odrestaurowano i oddano do użytku szkolnego już we wrześniu tego samego roku. Na mniejszym dobudowano piętro, by uzyskać nowe sale lekcyjne.

Na pożółkłych kartach szkolnych kronik znaleźć można informację o pierwszym patronie oświęcimskiej młodzieży. Był nim św. Stanisław Kostka. W roku 1886 nastąpiło poświęcenie odnowionych chorągwi szkolnych i obrazu świętego.

Rok 1893 przyniósł kolejne zmiany. Rada Szkolna Krajowa przekształciła tutejsze 4-klasowe szkoły męską i żeńską na 5-klasowe.

Ze względu na stały wzrost liczby dzieci, szkoły odczuwały dotkliwie trudności kadrowe i lokalowe. Na przykład w roku szkolnym 1893/1894 klasa pierwsza w szkole żeńskiej liczyła 154 uczennic, a druga 160. Miasto musiało dla potrzeb szkół wynajmować prywatne pomieszczenia na Nowym Rynku, na Rynku Głównym, przy ulicy Kęckiej i Stolarskiej. W 1896 roku dobudowano 2 piętro na głównym gmachu szkoły, szkoła żeńska mieściła się na I piętrze i w 3 salach na parterze przebudowanego gmachu, szkoła męska zajmowała pozostałe sale. Nie rozwiązało to całkowicie problemów lokalowych. W kronice szkoły męskiej, w notatce z 1908 roku, przeczytać można, że podczas pisania i rysowania w jednej największej sali "56 uczniów usiadło w ławkach niezbyt wygodnie, a 29 musiało stać lub siedzieć na podłodze". Współcześni oświęcimscy uczniowie mogą natomiast pozazdrościć swoim rówieśnikom tego, że "od najdawniejszych czasów" czwartki jako dni targowe były wolne od nauki. Dopiero w 1897 roku Rada Szkolna Krajowa zezwoliła na wprowadzenie nauki także w czwartki.

Piękna uroczystość szkolna odbyła się dnia 30 listopada 1901 roku, kiedy to malarz z Oświęcimia Jan Stankiewicz, późniejszy twórca kopii turyńskiego obrazu Matki Bożej, ofiarował młodzieży chorągiew, na której widniały wizerunki patronów: św. Jadwigi Śląskiej i św. Jana Kantego.

W szkole męskiej dzieci żydowskie miały naukę religii w szkole, dziewczęta natomiast musiały uczyć się prywatnie i przedstawiać uzyskane wyniki do półrocznej i końcoworocznej klasyfikacji. Sytuacja ta zmieniła się dopiero w styczniu 1903 roku kiedy to Rada Szkolna Krajowa przydzieliła szkole żeńskiej nauczyciela religii izraelickiej.

Ważną datą dla oświęcimskiego szkolnictwa jest rok 1911, kiedy to ze względu na dużą ilość uczniów i trudności w zarządzaniu szkołami zlokalizowanymi w kilku budynkach, Rada Szkolna Okręgowa postanowiła "prowizorycznie" podzielić każdą z istniejących szkół. Powstały więc dwie nowe: 4-klasowa żeńska, oraz 4-klasowa męska. Wpisy na rok szkolny 1911/1912 odbyły się już w każdej z czterech szkół oddzielnie według podziału miasta na dzielnice.

Od roku szkolnego 1912/1913 możemy mówić o istnieniu w naszym mieście "trzyklasowej prowizorycznej szkoły wydziałowej żeńskiej" ponieważ Rada Szkolna Krajowa wyraziła zgodę na wprowadzenie w klasach wyższych szkoły 6-klasowej odpowiedniego planu nauki. Zobowiązywała jednak miasto do finansowania całego przedsięwzięcia.

W czasie pierwszej wojny światowej młodzież oświęcimska włączała się do akcji na rzecz wojska. Urządzano zbiórki na "Czerwony Krzyż" Galicyjski i na wojskowy szpital w Oświęcimiu, zbierano wełnę i kauczuk. Podczas podniosłej uroczystości, która odbyła się 12 listopada 1916 roku po ogłoszeniu tzw. Aktu 5 listopada, uczennice rozprowadzały własnoręcznie uszyte kokardki. Zebraną kwotę przekazano za pośrednictwem Ligi Kobiet na potrzeby wojska.

Po odzyskaniu niepodległości nowe zasady organizacyjne szkolnictwa powszechnego najszybciej wprowadzono w życie na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego. Na naszych terenach przez dłuższy czas utrzymywała się struktura szkolna odziedziczona po okresie autonomii galicyjskiej. Rada Szkolna Krajowa istniała jeszcze do stycznia 1921 roku. Ostatnimi jej decyzjami dotyczącymi Oświęcimia były: pozwolenie na wprowadzenie w tutejszej szkole męskiej w roku szkolnym 1920/1921 planu szkoły wydziałowej oraz zezwolenie na oddzielenie szkół 4-klasowych prowizorycznych, powstałych w 1911 roku, od szkół, z których się wyłoniły.

Dopiero rok 1925 przyniósł zasadniczą reorganizację oświęcimskich szkół. Wszystkie przekształcono w 7-klasowe numerując je od 1 do 4 i nadając patronów. Stan ten przetrwał do wybuchu II wojny światowej. Zmieniła się tylko lokalizacja szkół, gdyż zyskano dwa nowe budynki: w 1931 roku przy ul. Chrzanowskiej (dzisia ul. I. Krasickiego), w którym umieszczono szkołę żeńską nr 3, a w roku szkolnym 1937/1938 w domu gminnym im. Józefa Piłsudskiego przy tej samej ulicy znalazły swoją siedzibę: szkoła nr 4 i częściowo szkoła nr 2.

Dbano także o otoczenie wokół szkół. W 1929 roku, na wydzierżawionym od księdza Józefa Skarbka tzw. ogrodzie plebańskim przy ulicy Chrzanowskiej, urządzono boisko do gier i zabaw. W 1934 roku koło szkoły nr 3 założono ogród dla dzieci wszystkich szkół.

Po wybuchu II wojny światowej - okupant hitlerowski zlikwidował wszystkie polskie szkoły tworząc tylko w budynku dawnej "trójki" niemiecką szkołę dla dzieci napływowych Niemców oraz Volksdeutschów z miasta.

Po wyzwoleniu Oświęcimia, dzięki spontanicznym wysiłkom oświęcimskich nauczycieli, już 10 lutego 1945 roku uruchomiono naukę. Powojenna historia istniejących czterech i powstających kolejno nowych szkół, jest bogato udokumentowana prowadzonymi kronikami i protokołami z posiedzeń Rad Pedagogicznych. Przypadająca w tym roku - 80 rocznica swego rodzaju "chrztu" istniejących wówczas czterech oświęcimskich szkół, jest doskonałą okazją do zapoznania się z ciekawymi dziejami szkolnictwa w naszym mieście. Tym bardziej, że każdy z nas, mieszkańców Oświęcimia, tę historię osobiście tworzył.

Opracowała: Brygida Sordyl

Tekst pochodzi z materiałów wydrukowanych w związku z wystawą pt. "Dzieje oświęcimskiego szkolnictwa podstawowego" prezentowaną w Oświęcimskim Centrum Kultury i został tu zamieszczony za uprzejmą zgodą OCK.