"Nie warto mierzyć dymu" (malajskie)
Gości on-line: 28    
 
  22 października 2017 - wschód: 7:15, zachód: 17:39
  Imieniny obchodzą: Halka, Filip, Przybysław
pokaż wszystkie

Cudze chwalicie ... czyli Zator - serce ''Doliny Karpia''

02.01.2006

 

 

Zator - miasto zaczynające ósmy wiek swojego istnienia znajduje się przy ujściu Skawy do Wisły, u podnóża Pogórza Karpackiego, w centrum "Doliny Karpia". W licznych stawach zajmujących łącznie powierzchnię ponad 10 km2 hodowany jest przede wszystkim karp zatorski, który już w średniowieczu był okrasą królewskich stołów, a samo Księstwo Zatorskie w pewnym momencie swojego istnienia było niezależne i nie podlegało ani królowi czeskiemu, ani... polskiemu.

W połowie XIII wieku dokonano pierwszego nadania części Zatora kasztelanowi oświęcimskiemu Klemensowi Jaksie z Ruszczy, który z kolei około 1239 roku darował część Zatora oraz Smolice i Kęty klasztorowi benedyktyńskiemu, któremu Zator zawdzięcza zabytek I klasy.

Zdjęcie ze Zbiorów Etnograficzno Historycznych w Oświęcimiu prezentuje fragment XVI-wiecznej mapy Księstwa Zatorskiego i Oświęcimskiego autorstwa Porębskiego.


Kościół parafialny.

Świątynia pod wezwaniem Św. Wojciecha i Jerzego, stojąca nieco oddalona od wschodniej pierzei rynku, zyskała swoje fundamenty dzięki zakonowi benedyktyńskiemu ze Staniątek, który na miejscu pierwotnego kościółka romańskiego (którego fragmenty zachowały się do dzisiaj w postaci części murów obecnej zakrystii) postawił około 1393 roku niewykończoną budowlę, projektowany, marmurowy strop zastępując drewnianym. Zmusiło to późniejszych donatorów kościoła do uzupełnienia niedoborów budowli, co też uczyniono, a w 1836 roku całość przebudowano w stylu neogotyckim wówczas z inicjatywy Potockich nadbudowano wieżę z czterema wielobocznymi wieżyczkami, zwieńczoną hełmem oraz fasadę główną. Ostatnia renowacja w latach 1956-73 wiązała się z przywróceniem świątyni pierwotnej, gotyckiej formy poprzez częściową przebudowę wnętrza, gdzie pod krzyżowo żebrowym, współczesnym sklepieniem znaleźć można ołtarz neogotycki z 1886 roku oraz kamienną cześć zakrystii. Pod kościołem znajdują się grobowce byłych właścicieli Zatora, między innymi adiutanta Napoleona I, Stanisława Wąsowicza i jego żony, Anny z Potockich. Do zabytkowych elementów wyposażenia kościoła parafialnego należy spiżowa chrzcielnica w kształcie kielicha z 1462 roku, gotycki posąg Chrystusa Zmartwychwstałego oraz bardzo interesująca mozaika majolikowa autorstwa Włocha, Gianfracesco Capodiferro z 1535 roku znana pod nazwą Ecce Homo, przedstawiająca twarz Chrystusa koronowanego cierniem. Jeśli zechcecie przespacerować się wokół kościoła, napotkacie marmurowy sarkofag Apolonii Poniatowskiej, niegdysiejszej właścicielki dóbr zatorskich.

Kościół parafialny i pałac w Zatorze. Fot. Mariusz Makuch
Sprawozdanie Gabriela Leńczyka - dokument udostępniony przez Archiwum Muzeum Archeologicznego w Krakowie: Mapa zamku 1:1000; Mapa sytuacyjna: 1:100.000; Zamek, rys. 1:25.000


Pałac.

Budowany w latach 1445-1447, powstał po podzieleniu księstwa oświęcimskiego pomiędzy trzech braci. Zator przypadł wtedy Wacławowi I, pierwszemu księciu zatorskiemu i stanowił siedzibę książąt zatorskich do 1504 roku, a następnie, aż do rozbiorów - miejsce urzędowania polskich starostów niegrodowych. Pod koniec XVIII wieku, na skutek przebudowy przeprowadzonej przez Dunina, powstało II piętro. Obecną postać pałac otrzymał w 1836 roku dzięki modernizacji dokonanej przez Wąsowiczów i Potockich. Projekt wykonanej wtedy częściowej przebudowy wnętrz i bogatego wystroju sal w stylu romantycznego neogotyku wykonał architekt Franciszek Maria Lanci, który razem z Filippim modernizował pałac. Wewnątrz, po obu stronach sieni, znajdują się dwie pary sal - z lewej sala Myśliwska i Złota, z prawej Paprociowa i Bluszczowa, a ich nazwy pochodzą od malowideł i sztukaterii umieszczonych na ścianach. "Zamek zbudowany w XV wieku przez Piastów Śląskich, dziś w posiadaniu Potockich z Krzeszowic - pisze w swoim sprawozdaniu Gabriel Leńczyk, który w Zatorze przebywał w sierpniu 1932 r. - jest budowlą o planie prostokąta, wykonana z kamienia i z cegły, dawniej jedno, dziś dwupiętrowa, do dziś zamieszkała. Od strony miasta musiał być dawniej przekop, z którego pozostała dziś tylko część północna i południowa, środek został zasypany tak, że podwórze zamkowe i plac przed kościołem naprzeciw leżącym mają dziś ten sam poziom. Z obronności dawnego zamku nic nie pozostało. Wysokie okna parterowe, park, zajmujący resztę góry zamkowej, olbrzymie stare drzewa, dają obraz pańskiej siedziby. Sam pałac domaga się gruntownego remontu. Konieczny jest nowy, wyższy jak obecnie dach, nowe otynkowanie zewnętrzne, nowe sztukaterie pod gzymsami. O istnieniu dawnego gródka na miejscu obecnego pałacu nic powiedzieć nie można."

Na początku XX wieku pałac ponownie uległ niewielkiej przebudowie, a potem był nie tylko przechowalnią dla obrazów Leonardo da Vinci czy Bacciarallego, nie wspominając już o Canalettcie, ale również stałym miejscem pobytu wielu znakomitych osobistości: Potockich, Tyszkiewiczów, Poniatowskich. Ze wszystkich pamiątek, jakie zgromadziły te rodziny, Niemcy podczas II wojny światowej nie zdołali tylko wywieźć marmurowych kominków i płyty z napisem tureckim (informującej o budowie meczetu, którą rozpoczęto w 1716 roku z fundacji wielkiego wezyra Alego Paszy; tablica należała do kolekcji któregoś z niegdysiejszych właścicieli - meczet nie), a następnie efekty setek lat starań o wygląd tej budowli zniweczyły zaledwie dziesiątki lat PRL-u, kiedy to w salach składowano pasze i zboża. Wielu obywateli zatorszczyzny przychodziło na świat właśnie w pałacu tam bowiem mieściła się przez pewien czas sala porodowa.

Park krajobrazowy.

Łososiowy pałac otacza rozległy park krajobrazowy, który przechodzi w las łęgowy rozrośnięty po obu brzegach dopływu Wisły - Skawy. Park obok pałacu wzmiankowano w XVI wieku jako ogród ozdobny. Obecnie jest on mocno zniszczony przez wiatrołomy i osuwiska podczas powodzi w 2001 r. ale zabytkowy drzewostan nadal cieszy oko. Oprócz tego, zabytkowe jest również ogrodzenie pałacu, którego fragmenty pochodzą z 1836 roku, jak również oficyna, czyli dawna kuchnia pałacowa.

Zabytkowa zabudowa miasta.

Pomimo, że w 1711 roku ludność zdziesiątkowała zaraza, a w 1769 część zabudowy miasta spłonęła w wielkim pożarze, układ urbanistyczny miasta z charakterystyczny rynkiem, zlokalizowanym tam już w XIV wieku, przetrwał do dziś. Z rynku na północ i południe wychodzą cztery ulice, a najokazalszym budynkiem jest ratusz z witrażowym oknem umieszczonym na dachu od strony rynku. Na razie przez centrum toczy się cały ruch kołowy, ale są już plany budowy obwodnicy. W centrum Zatora z rynkiem i średniowiecznym układem ulic, zamkiem i kościołem, pierwotnie otoczonymi średniowiecznym systemem miejskich murów obronnych, Jacek Reyniak w 1993 i 1994 r. przeprowadził badania ratownicze zachowanych reliktów średniowiecznych obwałowań miejskich. W wykopach założonych w rejonie ul. Cichej i ul. Ogrodowej w 1993 r. odkryto fragment wału obronnego przebiegającego łukiem po zachodniej stronie miasta, podkreślonym kulminacją na ul. Ogrodowej po jej zachodniej stronie i opadający ku dawnej fosie miejskiej w linii obecnej ul. Cichej. Był to wał całkowicie ziemny, wzmocniony być może od czoła częstokołem (palisadą), nie potwierdzono bowiem istnienia jakichkolwiek konstrukcji drewnianych poza pojedynczym śladem po słupie. Autor badań, Jacek Reyniak przyjmuje, że wał wraz z fosą stanowił dodatkową formę obronną, oprócz potwierdzonych w źródłach historycznych miejskich murów obronnych z przełomu XIV i XV w. Z okresem powstania wału łączy warstwę zawierającą liczny, choć mocno rozdrobniony materiał średniowieczny - głównie fragmenty garnków, mis, pucharków oraz pokrywek w większości nie glazurowanych, a także liczne węgielki. Część z nich była zdobiona poziomo rytymi żłobkami, liniami i pasmami dołków paznokciowych oraz radełkiem, znaleziono też mało charakterystyczne i mocno skorodowane przedmioty żelazne w tym kilka gwoździ. Ogół wydobytego materiału autor badań datował na XIV w. Pierwotne rozmiary wału zostały ustalone na ok. 10 m. szerokości u podstawy, zaś jego wysokość mogła dochodzić do 2,5-3 m. Podczas drugiego sezonu badań w 1994 roku badaniami objęto parcelę przylegającą do obecnie nie istniejących średniowiecznych murów obronnych oraz fosy miejskiej. Była ona przewidziana pod rozbudowę Urzędu Miasta. Kopiąc na głębokość 120cm, znaleziono mocno rozdrobniony, liczny materiał ceramiczny typowy dla XIV-XV wieku. Wynika z tego, że Jacek Reyniak nie natrafił na relikty wczesnośredniowiecznego grodu obronnego lecz na pozostałości umocnień miejskich z XIV lub nawet XV wieku.

Liczne stawy (20% powierzchni gminy) zawierały okrasę stołów królewskich - karpie - już od wieków. Fot. Mariusz Makuch.


Zator (3730 mieszkańców) położony jest w zachodniej części województwa małopolskiego, u stóp Pogórza Karpackiego w Kotlinie Oświęcimskiej nad rzeką Skawą. W bliskim sąsiedztwie znajdują się: Oświęcim (18 km), Chrzanów (20 km), Wadowice (14 km), Andrychów (18 km). W skład gminy wchodzi miasto Zator oraz 9 sołectw: Podolsze, Smolice, Palczowice, Trzebienczyce, Rudze, Łowiczki, Laskowa, Grodzisko, Graboszyce. Powierzchnia gminy Zator wynosi 51,4 km2 z czego 20% stanowią stawy hodowlane.

Tekst: Adrianna Nikiel

Dziękujemy Fundacji Wspierania Inicjatyw Ekologicznych (www.fwie.eco.pl) i Towarzystwu na Rzecz Ziemi (www.tnz.most.org.pl) za udostępnienie materiałów.